Bilim, Evrim, Antropoloji

Evrimsel Psikoloji Hakkında Doğru Bilinen Yanlışlar
, / 2528 0 0

Evrimsel Psikoloji Hakkında Doğru Bilinen Yanlışlar

SHARE
Ana sayfa » Evrim » Evrimsel Psikoloji Hakkında Doğru Bilinen Yanlışlar

Evrimsel psikoloji hakkında beş yanlış fikir.

Evrimsel psikoloji Darwin’in fikirlerinin, zihin ve davranış sorunlarının evrimi üzerine basit bir uygulamasıdır (bkz Geher, 2015; Geher, 2014). Darwin’in insanlık tarihinde özel bir yere sahip olmasının bir nedeni vardır. Bunun sebebi onun evrim üzerine fikrinin, kendimiz ve davranışlarımız da dahil olmak üzere yaşamın tamamını algılayışımızı sonsuza kadar değiştirmiş olmasıdır. Evrimsel psikoloji, davranışların kökeninde yatan bu gerçekleri anlamada bilimsel bir yaklaşımdır.

Evrimsel psikolojinin güçlü niteliğine rağmen, davranışlara yönelik bu yaklaşım daima muazzam bir inceleme seviyesinin altındaymış gibi görülmektedir (bkz Geher, 2006). Geniş anlamda bu eleştiriye en iyi tepkilerden biri, evrimsel psikolojinin 10 özel eleştirisine cevap veren “Evet, ama…” makalesi artık bir klasik haline gelmiş olup David Schmitt tarafından yazılmıştır.

Dave’in eserini tamamlayıcı bir şey olması adına bu yazıyı yazıyorum. Burada odak noktası evrimsel psikolojinin bilimsel geçerliliği üzerindedir. Tuhaf olan şey ise, henüz bu alanda başlatılan eleştirilerin en yaygın türlerinin evrimsel psikolojinin artık ne bilimsel olduğunu ne de varolduğunu iddia etmesidir. Aşağıda, bu çizgide iddia edilen beş özel iddia ve bunun yanı sıra beş yanıt bulunmaktadır.

Evrimsel Psikolojinin Bilimsel Temelli Beş Eleştirisi

1.Evrimsel psikoloji araştırma verileri tamamen ABD üniversite öğrencilerinin küçük çaplı örneklerine dayanmaktadır.

Doğru değil….

Adil olmak gerekirse, davranış bilimlerinin tümü “kolay örnekler”i kullandıkları için ve katılımcıların çoğunun üniversite öğrencisi olması, çoğu psikoloji araştırmacısının üniversite profesörü olması nedeniyle suçludur. Yani, evrimsel psikologlar genellikle insanın evrenselliği hakkında geniş çaplı iddialar ortaya atmaktadırlar. Bizler bunun farkındayız. Aslında bu düşünce noktası ile küresel ölçekte çeşitli evrim tabanlı hipotezleri test etmek üzere veri toplamak için çok büyük ve gerçek bir çaba bulunmaktadır. David Schmitt kendisi dışında herhangi bir davranış bilimcisine kıyasla, benim bildiğim kadarıyla 40’dan fazla ülke çapında binlerce bireyden, davranış hakkındaki sorunlar üzerine daha fazla kültürlerarası veri topladı (örneğin, Schmitt & Shackelford, 2008).

Herhangi biri size tüm evrimsel psikoloji araştırmaları sadece basit nitelikte üniversite-öğrenci örnekleri mi kullanır diye sorarsa cevabı budur: Doğru değil…

2.Evrimsel psikolojik araştırma beyin sistemleri hakkında iddialarda bulunur, fakat gerçek fizyolojik verileri içermekte başarısızdır.

Doğru değil….

Evet, evrimsel psikologlar biyoloji ile alakalı ve nihayetinde sinir sistemi ile ilgili iddialarda bulunmaktadırlar. Bu sebeple, evrimsel sinirbiliminin yeni bir alanı aşırı hızda büyüyor. Bu alanın esas noktası, evrim tabanlı hipotezleri test etmeye yardımcı olmak için sinirbilimi tabanlı teknikler kullanmaktır (tıpkı Platek ve Singh’in (2010) nispeten düşük bel-kalça oranları ile kadın uyaranların erkeklerde beynin ödül sistemlerinin nasıl aktive ettiği üzerine yaptıkları son çalışma gibi). Eğer gerçekten bu heyecan verici yeni entekllektüel araştırma alanında derinine inmek istiyorsanız Frontiers in Evolutionary Neuroscience dergisine göz atın! Evrimsel psikolojik araştırmanın sinirbilimi ile ilgili olmada başarısız olduğu doğru mudur? Doğru değil…

3.Evrimsel psikolojik araştırma, deneysel olmayan yöntemlerin tümüyle ilişkilidir ve tümünü içeririr.

Doğru değil….

Bu özel nokta biraz ezoterik görünebilir – fakat önemlidir. Kısacası, ilişkisel araştırma doğal olarak varolan değişkenler arasındaki ilişkileri inceler (bir değişken manipüle edilmeksizin). Genellikle, araştırmacılar ilişkisel metotları kullanmalıdır (örneğin, nüfus yoğunluğu ve mortalite oranları arasındaki ilişkiyi çalışıyor olacaksanız). Deneysel metotlar araştırmacı tarafından bir değişkenin manipülasyonunu barındırır –bu sebeple değişkenler daha sonra bir deney kapsamında incelenir- ve bu tümüyle size potansiyel olarak nedensel çıkarımın bazı türlerini elde etmek için izin verir (örneğin, sadece birbirleriyle ilişkili bu değişkenler için değil, aynı zamanda X’in Y’ye neden olduğu ilişki için de). Evrimsel psikolojideki birçok araştırma ilişkiseldir, fakat davranış bilimlerinin tümündeki birçok araştırma da ilişkiseldir! Gerçekte ilişkisel araştırma doğal olup kötü bir şey değildir – genellikle sadece soruların belirli türleri üzerine yönlendirilebilen araştırma türüdür (tıpkı yukarıda verilen ölüm oranı örneği gibi). Ve (etki bırakan gerçek asosyalliğin riski altında),  genellikle yapılan deneysel araştırmadan daha çok ekolojik geçerliliğe sahiptir.

Oysa evrimsel psikoloji alanında yürütülen araştırmanın bir tonu doğada deneyseldir. Problemler belirli bir evrimsel yolla ilgili çerçevede olduğunda insanlar mantık problemlerinde daha iyi oluyorsa, bunun nedenini araştırmayı amaçlayan Cosmides ve Tooby’nin (1992) seminal çalışmalarını düşünün. Bu araştırma, mantıklı karar verme üzerindeki uyaranların evrimsel ilgisinin rolü hakkında sonuç olarak nedensel çıkarımlar yapmak için büyük bir deneyler dizisi boyunca çeşitli bağımsız değişkenleri manipüle etmişti. Bu, evrimsel psikolojinin tamamında en ünlü araştırma olabilir – ve bilin bakalım ne oldu? Şu an kimse tarafından tanınmayan bir deneysel araştırmadır. Evrimsel psikoloji alanında deneysel araştırmanın olmadığı doğru mudur? Doğru değil…

4.Evrimsel psikoloji, insan davranışlarının cinsel farklılıkları üzerine bir çalışmadır.

Doğru değil….

Evrimsel psikoloji tıpkı fedakarlığın doğası, din, eğitim, ebeveynlik, müzik, savaş, ve daha fazlası gibi (bkz Geher, 2104) farklı olayları içeren son derece geniş bir araştırma alanıdır. Evrimsel psikologların ayrıca bu alan içerisinde insanın çiftleşme davranışını üzerinde çalıştığı doğrudur, araştırmanın büyük bir bölümünün erkek/kadın davranış farklılıklarının evrimsel bir açıklamasına odaklandığı doğrudur. Ve bu araştırmanın alandaki en yüksek profilli çalışmalardan bazısı olduğu doğrudur (örneğin Buss, 2003). Ve biliyorsunuz ki bu alanda, bizim kim olduğumuz konusunda önemli bilgiler sağlayan bazı büyük araştırmalar da vardır. Fakat bu, erkek/kadın davranışının farklılıkları üzerine yapılan araştırmada evrimsel psikolojinin bir katkısı için söylenir. Tıpkı geometri gibi sadece tipik bir lise müfredatı unsurudur veya pepperoni gibi pizza malzemelerinin çok farklı türlerinden biridir. Evrimsel psikoloji sadece erkek/kadın farklılıkları hakkında mıdır?

Doğru değil…

5.Evrimsel psikolojideki araştırmaların hiçbir uygulama değeri yoktur.

Doğru değil….

Evrimsel psikolojinin bilimsel liyakatının nihai bir eleştirisi, alanın hiçbir uygulamalı değere sahip olmadığı yönündeki bu anlayışla alakalıdır –ki evrimsel psikologlar tarafından yapılan çalışmalar, insanlığın önemli konuları üzerine ışık tutmaya yardımcı olmak için hiçbir kapasiteye sahip değildir. Aslında birçok evrimsel davranış bilimcisi, insanlığın sorunlarına ışık tutmaya yardımcı olmak amacıyla bu alanda çalışmak için son derece motivedirler. Evrimsel psikoloji eğitim (bkz Gray, 2014), siyaset (bkz Bingham ve Souza), sağlık (bkz  Kruger & Nesse, 2007) gibi alanlarda uygulanmıştır. Şayet evrimsel psikoloji alanındaki çalışmaların insan olmanın gündelik yönlerine ışık tutmaya yardımcı olabilmesinin birçok yönüyle ilgileniyorsanız, Applied Evolutionary Psychology Society (AEPS) internet sitesine göz atın. Evrimsel psikolojik araştırmanın herhangi bir uygulamalı değeri yok mudur? Doğru değil…

 

Alt Çizgi

Darwin’in evrim üzerine fikirleri kısa vadeli bir devrimdem başka bir şey değildi. Bizim dünyayı ve onun üzerindeki yerimizi algılamamız onun fikirlerini kalıcı olarak değişdirdi. Evrimsel psikoloji Darwin’in fikirlerinin, bilimsel yöntemler kullanılarak zihin ve davranış sorunlarına basitçe uygulanmasıdır. Ve şayet birisi size evrimsel psikoloji “sahte bir bilimdir” veya “adi metotlar” üzerine dayanır demeye çalışırsa, o kişiye “doğru değil…” demekten çekimeyin.

 

Referanslar

Bingham, P. M., & Souza, J. (2009). Death from a distance and the birth of a humane universe. Lexington, KY: BookSurge Publishing.

Buss, D. M. (2003). The evolution of desire: Strategies of human mating (Revised edition). New York: Basic Books.

Cosmides, L. & Tooby, J. (1992). Cognitive adaptations for social exchange. In J. Barkow, L. Cosmides, & J. Tooby (Eds.), The adapted mind: Evolutionary psychology and the generation of culture. New York: Oxford University Press.

Geher, G. (2015). What is Evolutionary Psychology? Psychology Today.

Geher, G. (2014). Evolutionary Psychology 101. New York: Springer.

Geher, G. (2006). Evolutionary psychology is not evil … and here’s why …Psihologijske Teme (Psychological Topics); Special Issue on Evolutionary Psychology, 15, 181-202.

Gray, P. (2011). Free to Learn. New York: Basic Books.

Kruger DJ, Nesse RM: An evolutionary life history understanding of sex differences in human mortality rates. Human Nature,74 (1): 74-97, 2006.

Platek, S., & Singh, D. (2010). Optimal waist-to-hip ratios in women activate neural reward centers in men. PLoS ONE 5;5(2):e9042. Epub 2010 Feb 5.

Schmitt, D. (2015). Yes, But … Answers to 10 Common Criticisms of Evolutionary Psychology. Evolution Institute. https://evolution-institute.org/article/on-common-criticisms-of-evolutio…

Schmitt, D.P., & Shackelford, T.K. (2008). Big Five traits related to short-term mating: From personality to promiscuity across 46 nations. Evolutionary Psychology, 6, 246-282

Yazan: Glenn Geher

Haber Kaynağı: Psychology Today

Çeviri: Bünyamin TAN

Twitter Auto Publish Powered By : XYZScripts.com