Bizler kendimize ya da aile üyelerimize hiçbir fayda sağlamamasına rağmen yabancılara genellikle yardım edebiliriz. Bu fedakarlık ya da diğer adıyla özgecilik izlerine başka canlılarda da rastlandı. Ancak bunu evrimsel açıdan yakın akrabalarımızla ilişkilendirmek şimdiye kadar oldukça zordu. Araştırmacılar yaptıkları yeni araştırmacılarda güncel sonuçlar buldular. Bir çift şempanze üzerine yapılan araştırmalarda şempanzelerin birbirleriyle alakasız şempanzelere yardım etmek için bazı şeylerden vazgeçebildiklerini gösterdi. Araştırmacılar bu akraba olmayan şempanzelere yardım için kendi yuvalarını bile terk edebileceklerini gösterdiler.

Kuzey Carolina Durham’daki Duke Üniversitesi’nden evrimsel antropolog Brian Hare çalışma sonuçlarını şöyle açıklıyor; “Yapılan iki çalışmada da en yakın akrabalarımızdaki işbirliği biçimleri için güçlü kanıtlar sağlamaktadır. Bu da insanlardan başka hayvanlarda da görülmesi güç bir olay.”

Çalışmaların ilkinde Almanya Leipzig Max Planck Evrimsel Antropoloji Enstitüsünden psikolog Martin Schmelz ve Sebastian Grüneisen, Leipzing Hayvanat Bahçesi’ndeki 6 şempanzeyi bir paylaşım oyunu için eğitti. Bu oyunda her şempanzenin 4 ipten birini çekme hakkı bulunuyor. Her şempanze bir şempanze ile eşleştirilmiş. Bu çekilen 4 ipten her birinde farklı bir sonuç bulunuyor. Sadece kendine bir parça muz, sadece diğer bir parça muz ver, iki eşe de birer muz ver ya da hakkınız karşındakine devret kararı o versin gibi seçenekler var.

Birbirini tanımayan bu partner şempanzelerden dişi Tai her zaman oyuna son seçeneği seçerek sırasından vazgeçmesi üzerine eğitildi. Tai’nin ortağı açısından bu seçim bütün muz parçalarını kaybetmek açısından oldukça tehlikeliydi. Ancak düzinelerce denemeden sonra, Tai kendi sırasını başkasına devrettikçe ortağı hem kendisini hem Tai’yi ödüllendiren seçeneği yüzde 75 oranında seçme eğilimi gösterdi.

Ancak araştırmacılar aslında Tai’nin yaptığı vazgeçişin partneri açısından kendi muz parçalarının ne kadarından vazgeçmesine sebep olabileceğini öğrenmek istiyorlardı. Yani tıpkı insanlarda gibi karşılıklı işbirliğinin olup olmayacağını görmek istiyorlardı. Tai’nin partneri kendisi için vazgeçilen muz parçalarını ortağı ile paylaşacak mıydı?

Ekip deneyi tekrarladı. Ancak bu kez Tai nesnelere yöneldiğinde seçenek sayısı üçe indirilmişti; deneklerin kendilerine dört adet muz parçası, Tai’e hiçbir muz parçası yok ya da hem Tai’e hem de diğerlerine üç adet muz parçası verme. Partnerler deneylerde yüzde 44 fedakarlık seçeneğini seçmişti.

Gründeisen sonuçları şöyle yorumluyor; ”Bulgular bizi oldukça şaşırttı. Bu sonuçların psikolojik boyutunda, partnere ne kadar çok yardım etmek istedikleri dikkate alındığında, şempanzelerin karar verme yeteneklerinde romantizm görülebiliyor”.

PNAS’ta yayımlanan ikinci araştırmada, erkek şempanzelerin devriye görevlerinde can risklerini motive eden şeylere bakıyordu. Vahşi doğada erkek şempanzeler çoğunlukla ekip kurarlar, ve koklayarak sınırlarını belirlerler. Bu tehlikeli sınır belirleme gezileri, zamanlarının yaklaşık üçte birini alır ve rakip gruplardan gelen şempanzelerle tanışmalar gerçekleşir, bu tanışmalar ise oldukça kanlı olur. Bu karşılaşmalar yaralanma ve ölüm ile sonuçlanabilir.

Klasik davranış teorilerine göre şempanzeler, yalnızca yavru olan veya grubun yakın akrabaları varsa tehlike içine girebilirler. Ancak, araştırmacılar Uganda, Ngogo’daki 3750 erkek şempanzenin davranış ve ilişki verilerini analiz ettikten sonra, çoğu şempanze için geçerli olmak üzere, liderlerin dörtte birinden fazlası gruplarıyla yakın bir ilişki kurmadıklarını ortaya koydular.

Araştırmacılar, grup artırımı olarak bilinen bir teorinin bu bulguları en iyi açıkladığını savunuyorlar. Bu teoriye göre devriye gezerek, grubun besin kaynaklarını korumak ve bölgeyi genişleterek  diğer grup dişileri için grubu daha cazip hale getirmek dolasıyla üreme şansını arttırır.

Bu davranışların büyük ve çeşitli topluluklardaki insan işbirliğinin evrimsel bir temeli olabileceği düşünülüyor. İnsan işbirliği ile ilgili en olağandışı şeylerden biri büyük çaplı olmasıdır. Yüzlerce ya da binlerce ilgisiz birey bir kendilerinin yararına işlerde birlik olabilir. Belki de şempanzeler arasında da kolektif eyleme izin veren mekanizmalar daha sonra insanın evriminde daha sofistike işbirliğinin temelini oluşturuyor.

 

Kaynak