Kuyruksuz iri maymunların yetenekleri onlarca yıldır yanlış anlaşıldı

Bilim insanlarına göre kuyruksuz iri maymunların (apes) zekası tamamen yanlış anlaşılmış olabilir, çünkü araştırmalar zekayı adil ve doğru bir şekilde ölçmede başarısız oldu.

20 yılı aşkın süredir yapılan yüzlerce bilimsel çalışma bize kuyruksuz iri maymunların bizim kadar olmasa da zeki olduklarını söylemişti.

Yeni bir analiz, kuyruksuz iri maymunların sosyal zekası hakkında bildiğimizi sandığımız şeyin hüsnükuruntu ve kusurlu bilim üzerine kurulu olduğunu iddia ediyor.

Sussex Üniversitesi’nden Dr. David Leavens ile Portsmouth Üniversitesi’nden Profesör Kim Bard ve  Georgia State Üniversitesi’nden Profesör Bill Hopkins, analizlerini  Animal Cognition dergisinde yayımladı.

Dr. Leavens, “On yılların araştırmalarının ve bizim kuyruksuz iri maymunların yeteneklerini anlayışımız altında yatan hata, kendi üstünlüğümüze olan kuvvetli inançtır ki bilim insanları insan bebeklerinin yetişkin kuyruksuz iri maymunlardan sosyal olarak daha yetenekli olduklarına inanmaya başlamışlardır.

İnsanlar olarak kendimizi evrim ağacının tepesinde görüyoruz. Bu, bir yandan insan bebeklerinin akıl yürütme yeteneklerini sistematik olarak yüceltilmesine ve diğer taraftan kuyruksuz iri maymunlara karşı ayrımcılık yapan taraflı araştırma tasarımlarına yol açtı. Kuyruksuz iri maymunlar genç insan çocuklarından daha iyi performans gösterdiğinde bile araştırmacılar, kuyruksuz iri maymunların üstün performansını alt bilişsel yeteneklerin bir sonucu olarak yorumlama eğilimindedirler.  Örneğin, işaretlerden gelen ip uçlarını anlama ve kullanma yetenekleri açısından insanlar ve diğer kuyruksuz iri maymunlar arasındaki temel tür farklılıklarına dair bilimsel olarak sağlam bir rapor yok. Bir tane bile. Bu, gelecekte böyle bir farkın bulunmayacağını söylemek değil, ancak mevcut bilimsel araştırmaların büyük kısmı kusurlu.” diyor.

Bilimde böyle yaygın titizlik çöküşü ilk kez görülmüyor- 100 yıl önce bilim insanları kuzey Avrupalıların türümüzün en zekileri oldukları konusunda emindiler. Bu önyargı bugün çağ dışı olarak görülüyor, ancak araştırmacılar karşılaştırmalı psikolojinin, insanlar ile kuyruksuz iri maymunlar arasındaki türler arası karşılaştırmaya aynı yanlılığı uyguladığını söylüyor.

Profesör Bard  “Literatür incelemesinde kanıt ile inanç arasında bir uçurum bulduk. Bu uçurum, insanların tek başına gelişmiş bir sosyal zekaya sahip oldukları fikrine derin bir bağlılık, ki bu genellikle kanıt tarafından desteklenmeyen bir önyargı ortaya koyuyor.” diyor.  

Karşılaştırmalı psikoloji araştırmasında başlangıç noktası şudur; eğer bir maymun bir şeyi işaret ederse örneğin uzaktaki bir nesneyi işaret ederse anlam belirsizdir ancak bunu bir insan yaparsa, insanların diğer türlerin muhtemelen sahip olmadığı evrimsel ürün olan bir gelişmişlik derecesine sahip olduklarına karar veren çifte standartlı bir yorum yapılmaktadır.

Kesin bilimsel araştırmaların yokluğunda, Profesör Bard, “Mevcut karşılaştırmalı ya da gelişimsel psikolojinin, iletişim gelişiminin ‘bilişsel temelleri’ni anlayışımıza herhangi bir katkısının olup olmadığını sormak mantıklıdır.” diyor. “Dilin kökenleriyle ilgilenen araştırmacılar için, hayvanların özel öğrenme deneyimlerini dikkate almadan davranışlara odaklanmak, sonuçları kolayca ve hatalı bir şekilde insanın lehine yükleyecektir.” diye ekliyor.

Bu yanlılığa örnek olarak büyük bir dizi çalışmada, Batı halklarında büyütülen çocuklar, sözsüz işaretlemenin kültürel geleneklerinde yoğruldular, kuyruksuz iri maymunlar ise bu kültüre maruz kalmadan yetiştirildi. Her ikisi de sözsüz iletişimin Batı geleneklerini anlayışları üzerine test edildi, bazı görevlerde elbette çocuklar, kuyruksuz iri maymunlara göre daha iyi performans sergilediler, ancak bunun evrimsel geçmişlerinden mi yoksa sözsüz iletişimle ilgili özel öğrenme deneyimlerinden mi kaynaklandığı belirsizliğini koruyor.

Başka bir çalışmada, 12 aylık çocuklar, yaş ortalaması 18-19 olan kuyruksuz iri maymunlarla kıyaslandı. Çalışma, insanların tek başına, insanların ve kuyruksuz iri maymunların yaşlarındaki, yaşam öykülerindeki ya da çevredeki farklılıkları hesaba katmadan mevcut olmayan bir nesneye işaret edebilecek şekilde evrimleştiklerini buldu. Daha yeni çalışmalar, insan çocukları gibi yetişkin kuyruksuz iri maymunların da olmayan nesneler hakkında iletişim kurabildiklerini göstermiştir.

Araştırmacılar, karşılaştırmalı psikoloji araştırmalarındaki yaygın üstünlük kompleksi olarak tanımladıkları şey için dört olası çözümden bahsediyor:

  • Çapraz büyütme – kuyruksuz iri maymunların insanlar tarafından evlat edinilmesi, iki tür arasındaki ulaşılabilir en açık karşılaştırmayı verir. Yöntemin çok uzun bir geçmişi var ve bir çok etik sorunu getiriyor, bu nedenle teorik olarak güçlü bir çözüm ancak pratikte genellikle ideal değil. Çapraz büyütme, insanlarla büyütülen kuyruksuz iri maymunların sözlü kelimeler üretemediklerini fakat diğer maymunların yapmadığı şekilde iletişim kurabildiklerini göstermiştir.
  • Radikal operasyon – kuyruksuz iri maymunlar ve insanlar arasındaki karşılaştırmalar için bilimsel açıklamalar nesnel olarak ölçülebilen değişkenlere dayandırılmıştır. Dr. Leavens ve meslektaşları, yetenekler için bir çok açıklamanın karşılaştırmalı psikoloji araştırmalarında gözlenemeyeceği ya da ölçülemeyeceğini, bu nedenle bilimsel olarak test edilemeyeceğini söylüyor.
  • Eğitim – kuyruksuz iri maymunları insanlarla karşılaştırıldığında, kuyruksuz iri maymunlara öncelikle test edilen yetenekle ilgili eğitim ve deneyim verilmelidir. Bilim uzun süre boyunca, insan davranışının kendiliğinden olduğunu varsaymış ve insan çocuğunun örneğin başkalarının işaret ettiğini görme, işareti anlama ve öğrenme gibi sahip olduğu deneyimi ve eğitimi hesaba katmamıştır. Tecrübesiz bir bireyin bir yeteneği öğrenmesi için gerekli olan eğitimin miktarını ve türünü özelleştirmek alanı ilerletecektir.
  • Numune alma – insanlarla kuyruksuz iri maymunları karşılaştıran hemen her çalışma, küçük bir gruptan -Batılı, eğitimli, endüstrileşmiş, zengin ve demokratik- bir insanla, yetim kalmış ya da steril kurumlarda yetiştirilen kuyruksuz iri maymunları karşılaştırıyor. 2014 yılında Profesör Bard ve Dr. Leavens, Annual Review of Anthropology’de, çevrenin iletişimsel sonuçlar üzerindeki etkisini belirlemek için birden fazla maymun grubuyla birden fazla insan grubunun karşılaştırılması gerektiğini önerdi.

    Çeviren: Sevda Seçer
    Kaynak: phys