Primatların Kişiliklerinden Neler Öğrenebiliriz?

İnsanların kişilikleri farklıdır, bazıları utangaç ve içe kapanık iken bazılarımız ise tam terine dışa dönük daha sosyal canlılarız. Bazılarımız hayatlarında daha odaklanmış ve çalışkandır ama bazılarımız da gelişigüzel ve telaşsız, umursamaz bir hayat sürer. Bazı insanlar merak eder bazı insanlar ise yeniliklere karşıdır, onlardan kaçınır, bazılarımız da hedonist bir yaşam tarzına sahiptir.

Bu bahsedilen kişilikler genellikle Büyük 5‘li denilen kişiliğimizin nasıl olduğunu bizlere yansıtan beş maddelik test ile ölçülür. Bu maddeler şöyledir;

Açıklık/ Açık Sözlülük: entelektüel merak ve yenilik taraftarı

Dikkat ve titizlik: organizasyon olabilmek ve öz disiplin sağlayabilmek derecesi

Dışadönüklük: sosyal olabilmek, sosyallik ve duygusallık ifade eğilimi

Hoşgörülü: yardımsever, hoşgörülü, başkalarına karşı fedakâr ve güven duygusu eğiliminde

Duygusal dengesizlik / Nevrotizm: duygusal karmaşıklık

Ancak siz kuzenlerimiz olan diğer primatların da (şempanzeler, bonobolar, goriller, orangutanlar ve diğerleri) benzer kişilik özellikleri olduğunu biliyor muydunuz?  Onlarda cesur, utangaç, dost, agresif, tutucu veya meraklıdır. Âmâ onlar bazı ilginç şekillerle bizden farklılar gösterebiliyor. Kuzenlerimizin kendi aralarında alaycı takılmaları sayesinde onların yaşamlarındaki farklılıkları şaşırtıcı bir şekilde öğrenebilir ve nasıl geliştiklerini bilebiliriz.

Sosyal Etki

Psikologlar, birçok türün –bunlar içerisinde evcil hayvanlar, büyük kediler ve bizim kıllı dostlarımız yani kuzenlerimiz de bulunmaktadır- kişiliklerini ölçmek için uzun süreli kişilik testleri uyguladılar. İnsan olmayan hayvanlar anket dolduramayacakları için onların yerine onları iyi bilen sahipleri, bakıcıları, park koruyucuları veya araştırmacılar onların kişilikleri hakkında bilgileri tamamladılar.

Şempanzelerin kişilikleriyle bizimkiler arasında büyük bir benzerlik bulunduğu ortaya çıkıyor. Onların da bizler gibi 5 temel kişilik faktörüne sahip oldukları tespit edilmiştir. Fakat bununla beraber şempanzeler bir de altıncı faktörü barındırıyorlar; baskınlık. Baskınlık;  kendine güvenme, akıllı, korkusuz, zorbalık ve kalıcılık gibi özellikler içeriyor.

Peki, niçin şempanzelerde baskınlık varken biz de yok? Bu şempanzelerin sosyal hayatındaki belirli bir duruma göre olmuş olabilir. Erkek şempanzelerin hâkimiyet/güç hiyerarşini anlamak –kim güçlü kim değil- şempanzelerin hayatta kalmak ve toplum içindeki refah gibi durumlardan daha önemlidir.

Diğer primatlarda toplumsal dinamiklere karşılık ilginç kişilik farklılıkları göstermektedir.

Makakların Entrikaları

22 türüyle makak maymunları tıpkı bizim gibi geniş alanlara yayılmış bir primat ailesinin üyesidir. Onların eşsiz habitatları ile birlikte, toplumlarında geniş bir varyasyonları olması, makak maymunlarının kişiliklerinin evrimini etkilemiş görünüyor.

Edinburgh Üniversitesinden liderliğini Mark Adams ve Alexander Weiss yaptığı bir grup araştırmacı makakların 6 türünün kişiliklerini ve sosyal yapılarını araştırdılar ve ilginç veriler elde ettiler.

Toplumsal yaşamlarını 4 ana kategoride 1. Dereceden “despot” 4. Dereceye hoşgörülü olarak derecelendirip onların kadın egemenliğinin hiyerarşilerinde nasıl sıkı veya gevşek bağlar olduğunu göstermeye çalıştılar.

Çalışmalar (1. Derece de olan hayvanlar) aralarında akrabalık bağları bulunan yüksek rütbeleri maymunları güçlü adam kayırma veya avantaj sağlama gibi durumların olduğunu gösterdi. Araştırılan türler arasında ünlü kar makakları –kaplıcalarda keyif çatanlar-, Rhesus makakları – bu tür laboratuvar çalışmalarında kullanılmış ve insanlardan daha önce uzaya gönderilmiş- ve Japon makaklarını da içerir.

Çalışmalarda (4. Derece de olan hayvanlar) ayrıca ilişkisi olmayan dişi bireylerin arasındaki iletişimin daha hoşgörülü olduğu ortaya çıktı. Bu durumun görüldüğü türler ise, tehlike altında olan Sulawesi ve Endonezya yakınındaki Togian adalarında yaşayan Tonkean makakları ve tepeli makaklardır.
2. ve 3. Sosyal tolerans derecelerinde bulunan hayvanlar da ise agresif tutum görülür. Bunun sebebi olarak onların fazla kilolu olması ve turistlerin onları sürekli beslemesi olabilir. Bu derecelendirmeye giren makak türleri ise, Nepal ve Tibet’in yüksek kesimlerinde bulunan Assamese makakları ve Cebelitarık’ın rezil maymunları olarak isimlendirilen Barbary makakları bulunur.

Makak Türleri Arasındaki Kişilik Farkları

İlginçtir ki, makak maymunlarının her türünde tamamen aynı kişilik özellikleri yoktur. Japon, Barbary, tepeli, Tonkean makaklarında 5 kişilik özelliği, Assamese ve al yanaklı (rhesus) makaklarında ise 6 kişilik özelliği gözlemlenmiştir.

Fakat türlerin hepsinde dostluk boyutunu sergilemiştir. Bu makaklara özgü bir durum gibi görünüyor. Bu şempanzelerinin uyumluluk ve insanların da fedakârlık özelliklerinin bir karışımı gibidir.

Tonkean makakları ayrıca sosyalleşebilme gibi bir kişilik özelliğine sahipler Makaklar da tıpkı insanlar ve şempanzeler gibi bağlarını güçlendirmek için yakınlık ilişkisini(dostluk gibi) kullanırlar. Sadece tepeli makaklarda genellikle insanlar ve şempanzelerde bulunan meraklı olma (Açıklık) kişilik özelliği yoktur. Egemenlik ve endişe gibi faktörler de rhesus (al yanaklı makaklar) ve Japon makaklarında görülmüştür.

Eski ve Yeni

Çalışmalar bize kişilik ve sosyal yaşam arasında büyüleyici bir bağlantı olduğunu göstermiştir. 1. Derecedeki yani despot makak türleri olan rhesus ve Japon makakları birbirlerine oldukça benzerdir ve 2. 3. Ve 4. Derecelerdeki türlerden olan Assamese, Tonkean ve tepeli makaklar ise daha hoşgörülü türlerdir.

Evrimsel ölçekte Afrika Barbary makakları gibi Afrika primatları daha eskidir. Bu sebeple makaklar için atasal  sosyal davranışları temsil etmektedir.

Barbary makaklarında sosyal girişkenlikle ilgili baskınlık ve güven durumu, saldırganlık ve dürtüsellik ile ilgili fırsatçılık durumu,  sosyal eğilimlerde samimiyet faktörü, merak ve keşfetmekle ilgili de bir açık faktörü gözlemlenir.

Japon ve rhesus makakları evrimsel süreçte diğerlerine göre daha genç türlerdir. Bu nedenle bu türlerde görülen baskınlık ve endişe gibi faktörler daha sonradan evrimleşmiş olmalıdır.

Bireysel hayvan veya türlerin kişiliklerini anlamak hayvan yönetimi ve sağlığını anlamakta yardımcı olacaktır. Rhesus makak maymunları endişeli bir kişilik faktörü gösterirler. Bu maymunlar biyo-medikal laboratuvar araştırmalarının en sık kullanılan hayvandır. Bazı bireyler endişe eğilimli olabilirler bu da araştırmacıların potansiyel endişe ve sıkıntı yaratabilecek durumlara karşı önlem almaya veya en aza indirmeye yönlendirir.

Bulgular bazı Barbary makaklarının özellikle de sosyal, iddialı, agresif, dürtüsel, meraklı ve keşfedici olabileceğini gösteriyor. Ayrıca bu bize Cebelitarık maymunlarının çatışmalardan uzak tutmak için (turistlere karşı) turistleri onlara karşı mesafeli olmaya ikna ettirebilir.

Hayvanların kişilikleriyle ilgili araştırmalar aynı zaman bizlerin de kendi kişiliklerine ışık tutmaktadır.  Bizdeki eksik baskınlık özelliği atalarımızın çevrelerinde sosyal tabakalaşmalar da daha eşitlikçi ve daha az karakterize olmasını sağladı.

Sonuç olarak bizler yakın akrabalarımız olan primatlar aracılığıyla sadece onların kişilikleri hakkında değil kendi gelişimimiz hakkında da bilgiler edinebiliriz.

Orijinal Haber: http://theconversation.com/monkey-minds-what-we-can-learn-from-primate-personality-43063

Leave a Reply