Şempanzelerin neden aileleri var?

Şempanzeler insanlardan çok daha hızlı bir şekilde bağımsız hale geliyorlar. Buna rağmen, uzunca bir zaman aileleriyle birlikte kalıyorlar. Bunun sebebi nedir?

Şempanzeler bizim yaşayan en yakın akrabalarımız. Bu yüzden birbirimize bu kadar benzememiz, şaşırtıcı olmamalı. Fakat, önemli bir noktada bizden farklılaşıyorlar, çok daha hızlı bir şekilde olgunlaşıyorlar. Sütten kesildikten sonra, genç bir şempanze daha geniş bir grupta rahat bir şekilde hayatta kalabilir. Buna rağmen, genç şempanze insanlar gibi hareket eder ve ailesiyle kalır.

Üstelik bu, annenin genelde başka bir çocuğu olması ve dikkatinin çoğunu ona verdiği gerçeğine rağmendir. Peki, neden anne buna katlanır? Genç şempanzenin onunla ve bebekle birlikte takılmasına beş yıl daha izin verir/verecektir.

Bu kadar uzun bir arada olmanın hem anne hem de genç şempanze için muhtemel birçok faydasını düşünmek kolaydır. Fakat, bilim sadece tahmin yürütmekten ibaret değildir. Bizim gidip bunu test etmemiz gerekir. İşte bu yüzden bazı araştırmacılar şempanzelerin neden bu kadar uzun bir süre aileleriyle kaldıklarını araştırmak için yola çıktılar.

Aile oluşturma kuramı/hipotezi

Şempanzeler gibi hızlı olgunlaşan çocuklar olsa da, çocuk yetiştirmek çok emek isteyen bir uğraştır. İşte bu basit gerçek, şempanzelerin neden aileleriyle kaldığına dair kuramın temelini oluşturdu. Eğer büyük kardeş işlerin bir kısmını yapabilirse, annenin yükünü biraz alabilirdi. İşte bu yüzden anne, büyük çocuğu yakınında tuttu.

‘İş’ derken, kastedilen de çocuğu et/pastırma almaya göndermek değil. Bizim gibi, şempanzeler de çok sosyal hayvanlar ve büyümenin önemli bir kısmını sosyalleşme, oyun oynama ve bağ kurma oluşturuyor. Ve yine, aynı bizim gibi, büyük kardeş bu bebekle oynama ve sosyalleşme işinin bir kısmını yapabilirse, bu da annenin uyumak, yemek yemek ve hayatta kalmak gibi önemli işlerini yapması için ona zaman kazandırır.

İşte bu yüzden, araştırmacılar bu fikri test ediyorlar; çocukları yakınında tutan annelerin daha fazla serbest zamanı oldu mu?

Esasen bu artışın nispeten büyük olması gerekir. Daha büyük bir genç çocuğunun olması, anneye daha fazla zamana mal olabilir ve bunu dengelemesi için, yeterli bir fayda sağlaması gerekir. Anneler hareket ederken küçük şempanzeleri beraberlerinde taşırlar, böylece bebek onları fazla yavaşlatmaz. Ama daha büyük bir genç şempanze ile seyahat ediyorlarsa, o bebeği yürütebilir ki bu da ailenin hareketini yavaşlatır.

Gerçek

Büyük çocuklarını yakınında tutan anneler onlardan faydalanıyor mu? Küçük çocuklarına ayırmak için daha fazla zaman ve kaynakları mı oluyor? Spoiler: hayır! Araştırmacılar, Tanzanya’daki Gombe Ulusal Park’ından gelen 26 yıllık şempanze verilerini incelediler ve annelerin büyük kardeşleri yakınlarında tutmalarıyla diğer işleri yapabilmeleri arasında bir bağlantı bulamadılar.

Fakat bu araştırma başka ilginç bir şeyi ortaya çıkardı. Bu düzenlemeden küçük çocuklar yararlanıyor gibi gözüküyor. Hayatlarında niteliksel bir fark tespit edilemedi, zaten araştırma da onlara odaklanmıyordu, fakat görüldü ki, yakınlarında daha büyük bir kardeş varsa, yetişkinliğe kadar hayatta kalabilme/yetişkinliğe geçebilme ihtimalleri daha yüksek oluyor.

Araştırma bunun birçok muhtemel sebebini sıralıyor; belki bu ekstra sosyalleşme şempanze gruplarında daha iyi olmalarını sağlıyor. Belki avcılara karşı ya da yiyecek bulmak için fazladan bir çift göz demek. Ya da belki de etrafta arkadaşça yüzler görmek herkesin akıl sağlığına iyi geliyor. Yine söylemek gerekir ki, araştırmanın odağı bu olmadığı için, kesin bir şey söylemek zor.

Anneler için de bir faydası var gibi gözüküyor. Ne sebeple olduğunu bilmesek de, etrafta büyük bir çocuk olduğunda anneler doğumdan sonra daha hızlı toparlanıyorlar. Yine araştırmanın odağı bu olmadığı için, neden olduğunu söylemek zor. Fakat şu açık ki, şempanzeler için ailenin bir arada olmasının faydaları var.

İnsanlardaki uygulaması

Şempanzeler hakkında ne zaman bir şey öğrensek, insan evrimini anlamak için kullanmamız sadece bir zaman meselesi. Bunun başarı oranı tartışılır. Fakat, kayda düşmek gerekir ki, erken insansılar da şempanzelerin gelişim oranına yakın bir orana sahip olmuş olabilir. Bu da demek oluyor ki, onlar da sütten kesmeden sonra bir ikilemle karşı karşıya kaldılar; aileyle kalma ya da daha büyük bir grubun parçası olup bağımsızlaşma.

Bu araştırma şempanzelerin neden aileyle kaldığının kesin sebebini bulamadığı için, erken insansıların da aynı yolu izlediğini söylemek zor. Fakat eğer böyle yaptılarsa, ortaya ilginç uygulamalar çıkıyor.

En önemlisi, fark ettiğiniz gibi, muhtemelen büyük beyinlerimizden dolayı, insanların olgunlaşması çok daha uzun sürüyor. Sütten kesildikten sonra şempanzelerin bağımsızlığının yakınından bile geçemeyiz.

Eğer şempanzeler gibi olsaydık ve sütten kesildikten sonra bir süre daha aileyle kalsaydık, bu aileye uzun bir süre bağımlı kalma için ‘önadaptasyon’ sayılabilirdi. Bu temel davranış halihazırda sahipler.

Yani şu ortaya çıkıyor, aileyle kalmak sadece günlük hayatta kalmak için önemli bir davranış değil aynı zamanda evrimimizin hayati bir parçası. Belki de değil. İşte spekülasyonun özelliği bu; yanlış da olabilir.  

Çeviren: Fethiye Erbil
Kaynak: evoanth